Tại sao đa số các nhà văn thường khó viết kịch bản phim? (phần 2)

Người viết kịch bản điện ảnh – do sự cần thiết, nếu không phải là do sở thích – trước hết là do một nhà điện ảnh chứ không phải là một nhà văn.. Biết viết, tất nhiên rồi, nhưng sự khéo léo, tao nhã, và đưa đẩy của ngòi bút chỉ là một trong nhiều những phẩm chất khác.

Vì rằng kịch bản là một dạng thức đầu tiên của một bộ phim nên nó phải được tưởng tượng, được nhìn, được nghe, được cấu tạo, và kết quả là phải được viết ra như một bộ phim.

4. Nhà biên kịch điện ảnh có phải là nhà văn?

Tháng 10/ 1990, trong một bài viết của mình trên Tạp chí Kịch bản điện ảnh, nhà biên kịch người Nga Valentin Chiornuc, tác giả của khoảng hơn 20 kịch bản phim, trong đó có kịch bản Matxcova không tin vào nước mắt, đã có ý kiến về nhà biên kịch điện ảnh. Ông gọi biên kịch điện ảnh là nhà văn loại hai. Bởi theo ông, chỉ riêng về mặt sử dụng ngôn ngữ tiếng mẹ đẻ, nhà biên kịch sử dụng khối lượng từ không nhiều, không phong phú bằng nhà văn. Nguyên nhân là do đặc trưng của thể loại kịch bản điện ảnh. ý kiến đó được nhiều người chấp nhận.

Phim "Cuốn theo chiều gió" chuyển thể kịch bản từ tiểu thuyết

Song cũng còn một số ý kiến khác. Họ không so sánh nhà biên kịch với nhà văn và ngược lại. Bởi đặc trưng nghề nghiệp, nhà biên kịch trước hết là một nhà điện ảnh. Tiêu biểu cho luồng ý kiến này là nhà biên kịch người Pháp Jean Claude Carriere. Ông viết: “ Chính tại đây thường xuất hiện dấu hiệu đầu tiên của sự hiểu lầm. Vì kịch bản được viết ra nên có thể coi nó là một dạng thức văn học. Người viết kịch bản có thể coi là “nhà văn điện ảnh”. Người ta có thể tìm thấy những kịch bản “viết hay” và những kịch bản “viết dở”...

Mọi cách nói văn chương ấy đều lập tức bị bác bỏ, bởi đôi khi người ta lầm lẫn giữa khái niệm nhà văn và nhà biên kịch. Người viết kịch bản điện ảnh – do sự cần thiết, nếu không phải là do sở thích – trước hết là do một nhà điện ảnh chứ không phải là một nhà văn.. Biết viết, tất nhiên rồi, nhưng sự khéo léo, tao nhã, và đưa đẩy của ngòi bút chỉ là một trong nhiều những phẩm chất khác. Vì rằng kịch bản là một dạng thức đầu tiên của một bộ phim nên nó phải được tưởng tượng, được nhìn, được nghe, được cấu tạo, và kết quả là phải được viết ra như một bộ phim. Và bản thân bộ phim ấy càng được thể hiện trong văn bản viết, được khắc hoạ chính xác, hoà quện bao nhiêu, thì mối liên kết thần bí - và gần như mẫu tử, giữa văn bản viết và bộ phim sẽ càng có cơ hội vững vàng và bền chặt bấy nhiêu.

Viết một kịch bản, điều đó khác hẳn với cách viết thông thường. Đó là “viết” bằng những cái nhìn và sự im lặng, với những động tác và sự bất động, những tổng hợp phức tạp của các hình ảnh và âm thanh. Giữa chúng có hàng ngàn mốt quan hệ ràng buộc, có thể rõ ràng và minh bạch, nhưng cũng có thể rắc rối, nhập nhằng.

Vì luôn phải thận trọng với chính mình và những ý đồ riêng, khuynh hướng riêng, trước sự thái quá và ảo tưởng văn học mà người viết kịch bản phải nhanh chóng chấp nhận rằng mình không phải là người viết tiểu thuyết mà là nhà điện ảnh. Có như vậy, anh ta mới không phân tâm, rứt bỏ đi cái rắc rối phức tạp của văn học, để có thể gặt hái được vốn tri thức mà hàng ngàn nhà văn phải khao khát thèm muốn”.

5.Kịch bản phim khác kịch bản sân khấu

Phương pháp biểu hiện của kịch bản phim chủ yếu là hành động, âm nhạc, tiếng động và đối thoại. Điện ảnh là nghệ thuật giàu tính hành động và có kịch tính liên tục, tăng dần. M. Rôm đã so sánh điện ảnh với một số loại hình nghệ thuật khác: “Đối với kịch sân khấu, sự xung đột và đấu tranh của các thứ tư tưởng là phép tắc phải tuân theo trong sự sắp xếp cốt truyện. Còn ở kịch bản phim, sự đấu tranh đó phải được biểu hiện hết sức mạnh mẽ, hết sức cụ thể, hết sức rõ ràng, phải biểu hiện qua một loạt hành động sáng tỏ. Điện ảnh không thể dựng được những chỗ không có một tí hành động nào. Điều này sở dĩ quan trọng nhất chính là nhiều cảnh phim diễn ra liên tục. Trong kịch có nghỉ giữa hai màn, ngoài ra, trong đối thoại đoạn dài còn có cả chỗ ngừng lại đặt ngầm trong sự phát triển kịch. Trong tiểu thuyết, tác giả có thể tuỳ ý nói xen vào bất kỳ chỗ nào. Trong phim thì sự việc kịch không ngừng tiến triển trong một tiếng rưỡi đồng hồ, nó phải lôi cuốn người xem từ đầu chí cuối, từ phút đầu tiên cho đến lúc trên màn hình hiện ra chữ “Hết”.

Phim "Đồi gió hú" (19)

6. Những điểm khác nhau khi viết văn xuôi và kịch bản phim

Trong kịch bản phim cũng không cần nhiều dòng miêu tả tâm trạng hay phong cảnh thiên nhiên. Những đoạn miêu tả phong cảnh trong kịch bản dài đến vài chục dòng thì khi lên phim, người quay phim chỉ cần lia máy vài giây là xong.

Khi viết kịch bản phim, người ta thường tránh dùng những từ như “sáng sáng”; “chiều chiều”, hay “ngày nào”. Thí dụ có người viết: “Ngày nào cũng vậy, sau khi điểm tâm, anh ta cũng đi câu”. Câu này trong văn xuôi có thể được nhưng trong kịch bản lại không thể sử dụng, nhiều hành động của nhân vật trong phim thường chỉ diễn ra một lần. Hoặc cũng không nên viết: “Anh ấy nghĩ ...” hay “Cô ấy cảm thấy ...” hoặc “Họ rất yêu nhau ...”. Bởi trên màn ảnh, khán giả không thể xem được “anh ấy” nghĩ thế nào và “cô ấy” cảm thấy ra sao. Còn câu “Họ rất yêu nhau” phải thể hiện sự yêu nhau thế nào bằng hình ảnh. Ví dụ, một anh bộ đội được về phép. Anh ta chở người yêu đi chơi bằng xe đạp. Gặp phải một ổ gà. Anh bộ đội từ từ hãm phanh cho xe đi chậm lại để vòng tránh cái ổ gà. Động tác đó của anh bộ đội cũng đủ cho khán giả thấy anh ta yêu cô gái thế nào. Nghĩa là mọi thứ trong kịch bản phim phải biểu hiện bằng hình ảnh và hành động.

Phim "Đồi gió hú" được làm lại (1992)

Một điểm khác nữa là sự khác nhau trong cách trình bày kịch bản phim và văn xuôi. Kể từ khi ra đời đến nay, kịch bản phim đã trải qua nhiều cách trình bày. Thời kỳ phim câm, kịch bản là một văn bản ghi lại những hành động của nhân vật diễn ra trong sự phát triển của cốt truyện. Thời kỳ phim có tiếng nói, kịch bản phim được viết tương tự như kịch bản sân khấu. Đến những năm 40, ở Nga xuất hiện thuật ngữ truyện phim. Lúc đó kịch bản phim được viết như một truyện phim, giàu hình ảnh và hành động. Đến nay, các nhà biên kịch trên toàn thế giới đã thống nhất một hình thức trình bày kịch bản phim và đặt ra một số quy tắc như sau:

Một trang kịch bản tương đương với 1 phút phim.

Một dòng kịch bản tương đương với độ dài 1 giây phim.

Văn bản viết trên khổ giấy A4 (cỡ chữ 12)

Lời thoại viết lõm vào 2 khoảng cách.

Tên nhân vật viết lõm vào 3 khoảng cách, viết hoa và in đậm.

Các cảnh nội (exterior) và ngoại (interior) nên viết tắt là ext và int, đặt ngay dưới địa điểm và thời gian.

Không viết về các động tác của máy quay (như cận cảnh, lia máy ...) trong kịch bản. Những điều này, đạo diễn sẽ làm khi viết trong kịch bản phân cảnh.

Một kịch bản phim 90 phút thường có độ dài 80 - 120 trang.

Trong khi đó, nhà văn với khí chất tự do, khi ngồi vào bàn viết, hiếm ai chịu được sự gò bó và trói buộc của những quy tắc trên.

Đó là chưa bàn đến những điều sâu xa khác như lời thoại trong kịch bản khác trong văn xuôi ra sao? Cấu trúc kịch bản thế nào? Tại sao một truyện ngắn dài khoảng 2 trang hay một tiểu thuyết dài khoảng 2.000 trang khi chuyển thể sang kịch bản điện ảnh đều phải đặt vào cấu trúc phim có độ dài 90 phút. Chúng ta sẽ đề cập đến những vấn đề này ở những phần sau.

7. Nhà biên kịch cũng khó trở thành nhà văn

Cảnh phim "Đồi gió hú"(1970)

Với những đặc trưng ngôn ngữ của mình, nhà biên kịch hoàn toàn sống và hít thở bầu không khí điện ảnh. Khi loài người chọn nghệ thuật điện ảnh là loại hình nghệ thuật thứ 7 (sau các loại hình nghệ thuật khác như thơ ca, âm nhạc, điêu khắc, kiến trúc, sân khấu, hội họa) đương nhiên họ căn cứ vào hệ thống ngôn ngữ và cách biểu hiện của loại hình này. Nó phải độc lập và khác các loại hình nghệ thuật khác. Nhà biên kịch một khi xác định cho mình con đường dẫn thân phụng sự nghệ thuật điện ảnh, anh ta khó có khả năng thành công ở loại hình nghệ thuật khác – trừ khi anh ta có tài năng thiên phú và quá trình nghiên cứu ngôn ngữ loại hình nghệ thuật đó. Nhưng trong cuộc sống, con người thường muốn thử sức mình ở nhiều lĩnh vực.

Điều đó không ai ngăn cản anh ta làm. Song thành công hay không lại là một chuyện khác. Ta hãy nghe tâm sự về kinh nghiệm của nhà biên kịch Pháp Jean Claude Carriere khi một nhà biên kịch muốn chuyển nghề sang viết văn: “Ngược lại sẽ chẳng có gì ngăn cản nếu một ngày nào đó nhà biên kịch muốn viết tiểu thuyết, sáng tác bài hát rồi sau đó lại quay về với điện ảnh. Nhưng chính “điều ngược lại” này mới khó – người ta đã chứng kiến nhiều người thất bại . Chuyển từ lối viết kịch bản điện ảnh sang lối viết tiểu thuyết hay ngược lại là một quá trình không đơn giản. Việc thoát khỏi sự quyến rũ của hình ảnh hay sự quyến rũ của câu chữ không phải là điều dễ dàng. Nhà biên kịch chấp nhận ấp ủ dự định viết kịch bản cho phim là chấp nhận sự lựa chọn nghiệt ngã. Một là thành công. Hai là thất bại. Nếu không thích ứng được sẽ không thành nhà biên kịch”.

8. Kết luận

Nghệ thuật điện ảnh là một loại hình nghệ thuật tổng hợp. Muốn viết được kịch bản tốt, chúng ta cần phải học tập và nghiên cứu tất cả các loại hình nghệ thuật khác, xem nghệ thuật điện ảnh tiếp thu những gì gọi là tinh hoa của các loại hình nghệ thuật này, những gì loại bỏ. Điều quan trọng đối với người làm điện ảnh là phải có lòng yêu thích và tôn trọng mọi loại hình nghệ thuật cũng như tôn trọng con người, yêu mến cuộc sống dù con người đó hay cuộc sống đó bé nhỏ hay lầm than đến đâu. Bởi mọi loại hình nghệ thuật đều lấy con người làm trung tâm đối tượng phản ánh. Để kết thúc phần này, chúng ta nên ghi nhớ ý kiến của đạo diễn M.Rôm: “Một loại hinh nghệ thuật không bao giờ có đặc tính xấu hoặc tốt. Vấn đề ở người sáng tác phải khéo lợi dụng những đặc điểm của nó, biến những đặc điểm ấy thành vũ khí của mình. Muốn được thế phải say mê loại nghệ thuật mà mình đã hiến thân cho nó, say mê nó với tất cả những cái đặc biệt kỳ lạ của nó”.

Đoàn Tuấn

Theo Thế giới điện ảnh Online